انحصارطلبی،بلای جان صنعت لوازم خانگی

قانون ممنوعیت واردات لوازم خانگی به کشور بیش از دو سال است که اجرا می‌شود. آبان سال گذشته در حین اجرای همین قانون بود که خبر ورود ۴۲۰ کانتینر لوازم خانگی بوش به گمرک شهید رجایی شائبه‌هایی مبنی بر لغو ممنوعیت‌ها ایجاد کرد.

_x000D_

به گزارش بورس و بانک و به نقل از تسلا ؛  انحصارطلبی در لوازم خانگی یکی از مشکلات این صنعت در داخل است. قانون ممنوعیت واردات لوازم خانگی به کشور بیش از دو سال است که اجرا می‌شود. آبان سال گذشته در حین اجرای همین قانون بود که خبر ورود ۴۲۰ کانتینر لوازم خانگی بوش به گمرک شهید رجایی شائبه‌هایی مبنی بر لغو ممنوعیت‌ها ایجاد کرد.

_x000D_

گروهی نیز از بروز یک تخلف گسترده صحبت به میان آوردند و شرکت «کاسپین کالا دریا» را به دورزدن قانون و گرفتن امتیازات ویژه متهم کردند. اما با بررسی بیشتر این پرونده مشخص شد که واردکننده لوازم خانگی بوش پیش از اجرای قانون ممنوعیت واردات اقدام به ثبت سفارش کرده است.

_x000D_

دیوان عدالت اداری نیز پس از شکایت کاسپین کالا دریا رأی را به نفع این شرکت صادر کرد و گمرک و وزارت صمت را مقصر شناخت. پس از کش‌وقوس‌های فراوان و به‌رغم پیگیری‌های رسانه‌ای هیچ‌گاه سرنوشت این ۴۲۰ کانتینر مشخص نشد و پرونده آن مسکوت ماند تا اینکه پس از هشت ماه بار دیگر اخباری از توافق بانک مرکزی، وزارت صمت و گمرک در زمینه ترخیص این کالاها منتشر شد. به‌ رغم تکذیب این ماجرا از سوی مقامات دولتی، مسئولان گمرک اعلام کرده‌اند که مشکلی برای ترخیص لوازم خانگی بوش وجود ندارد و این سازمان بر اساس مجوزها بیش از این نمی‌تواند اقدام به رسوب این کالا کند.

_x000D_

اما بعد از چند روز معاون فنی گمرک خبر داد که ترخیص کانتینرهای لوازم خانگی بوش منتفی شد. طبق اعلام معاون فنی گمرک ایران در جلسه‌ای که با حضور دستگاه‌های ذیربط در رابطه با تعیین تکلیف کانتینرهای لوازم خانگی بوش برگزار شده، در نهایت با توجه به ابهامات مطرح شده ترخیص کالاهای بوش کنسل اعلام شد و امکان ترخیص پیدا نکرد.

_x000D_

تحریم؛ فرصتی برای انحصارطلبی در لوازم خانگی

_x000D_

_x000D_

در کنار حرف و حدیث‌های فراوانی که در رابطه با ترخیص یا رسوب لوازم خانگی بوش در گمرک شهید رجایی وجود دارد، واکنش تولیدکنندگان داخلی هم به ترخیص این کالاها قابل توجه است.

_x000D_

برندهای ایرانی لوازم خانگی که طی دو دهه اخیر تحت سیطره واردکنندگان و فعالیت خارجی‌ها در خاک کشور قرار داشتند، طی دو سال اخیر توانستند از تهدید تحریم و محدودیت‌های قانونی برای خود فرصتی بسازند تا محبوبیت از دست رفته برندهای ایرانی را به جامعه بازگردانند و شاید جای خالی غول‌هایی نظیر ارج را پر کنند.

_x000D_

در این بین به نظر می‌رسد چند برند خاص از این شرایط برای خود فرصتی برای انحصارطلبی یافته‌اند.

_x000D_

اگر نگاهی به بیلبوردهای تبلیغاتی سطح شهر و آگهی‌های تلویزیونی داشته باشیم، مشخص می‌شود برخی برندها علاوه بر انحصار تجاری، در این سال‌ها موفق به ایجاد انحصار رسانه‌ای هم شده‌اند.

_x000D_

تجربه در مورد انحصارطلبی در لوازم خانگی نشان داده چنین برندهایی از هیچ فرصتی برای دستیابی به مطامع خود نمی‌گذرند؛ چنان‌که در زمان مبارزات انتخاباتی هم بدون توجه به دغدغه هم‌صنفان خود به تریبونی برای تبلیغات نامزدهای ریاست‌ جمهوری تبدیل شده بودند، حال با شنیدن زمزمه‌های ترخیص لوازم خانگی بوش از گمرک، پرچم حمایت از تولید داخلی را در دست گرفته‌اند و با استفاده از عبارت «حمله برندهای خارجی به بازار لوازم خانگی» نسبت به ورود این کالاها به بازار ابراز نگرانی می‌کنند. واکنشی که چندان دور از ذهن هم نبود و پیش از این در رابطه با ورود مجدد سامسونگ و ال.جی به کشور شاهد آن بودیم.

_x000D_

وتو توافق بانک مرکزی و وزارت صمت

_x000D_

بروز این حد از هجمه رسانه‌ای بلافاصله پس از انتشار اخبار ترخیص لوازم خانگی بوش نشان می‌دهد که برخی برندها طی چند وقت اخیر به چنان قدرت و البته حمایتی دست یافته‌اند که به‌ راحتی بتوانند توافق نهادهای رسمی، قانونی و تصمیم‌ساز کشور نظیر وزارت صمت، گمرک و بانک مرکزی را با قدرت نهان و اصطلاحاً دست‌های پشت پرده خود وتو کنند.

_x000D_

پیش از این نیز دیوان عدالت اداری رأی را به نفع واردکننده بوش صادر کرده بود، اما این رأی هم حتی تأثیری بر فرآیند ترخیص این کالاها نداشته و سرنوشت آن همچنان در هاله‌ای از ابهام مانده است.

_x000D_

البته این سخن به معنای حمایت بی‌چون و چرا از واردات کالا به کشور نیست و پرداختن به این موضوع گفتار دیگری را می‌طلبد، اما این روند نشان می‌دهد افرادی در صنعت لوازم خانگی ایران فعالیت دارند که می‌توانند به‌ راحتی در مقابل روندهای قانونی و نهادهای تصمیم‌گیر بایستند و با قدرت و ارتباطی که دارند خواسته‌های خود را به مسئولان و تصمیم‌گیران کشور تحمیل کنند.

_x000D_

دست نامرئی صنعت لوازم خانگی

_x000D_

«رقابت اهرم نیرومندی است که سرانجام تولید را گسترش می‌دهد و قیمت‌ها را پایین می‌آورد.»؛ شاید زمانی که جوزف شومپیتر، اقتصاددان قرن بیستم، این جمله را می‌نگاشت، تصور نمی‌کرد که یک قرن پس از آن تولیدکنندگانی در یک کشور مانع ایجاد هر گونه رقابتی شوند. شومپیتر معتقد است که در بازار رقابتی ابتدا ابداع (خلاقیت) صورت می‌گیرد و آن‌گاه این ابداع پخش می‌شود.

_x000D_

البته او نیز بروز انحصار در چنین بازاری را انکار نمی‌کند، ولی این انحصار را گذرا می‌داند و نظریه معروف تخریب سازنده را مطرح می‌سازد. بر اساس این نظریه پس از بروز ابداعات، سودهای انحصاری از بین می‌رود و در نهایت در معرض ابداعات و تشدید رقابت بازار، جمیع تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان منتفع می‌شوند. به‌رغم تأکید اقتصاددانان بر مشکل انحصارطلبی در لوازم خانگی و افزایش رقابت‌پذیری در بازار، بیش از ۴۰ سال است که دولت‌های ایران با ایجاد محدودیت‌‌های قانونی و البته حمایت از برندهای خاص سد مستحکمی در مقابل هرگونه رقابت ایجاد می‌کنند.

_x000D_

هر گاه هم که تولیدکنندگان غیردولتی فضایی برای رقابت پیدا کرده‌اند، چنان فشار مضاعفی به آن‌ها وارد کرده‌اند که دیگری نه نامی از آن‌ها باقی بماند و نه نشانی. به جرئت می‌توان گفت که شرایط کنونی اقتصاد ایران را سه قرن پیش آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد، پیش‌بینی کرده بود.

_x000D_

او در نظریه معروف خود می‌گوید: دولت نباید در بازار دخالت کند. زیرا با دخالت دولت در بازار افراد بر اساس منافع شخصی خود عمل خواهند کرد؛ درست مشابه آنچه امروز در بازار لوازم خانگی ایران شاهد هستیم. دخالت‌های بی‌حد دولت در بازار باعث شده تا هر شخص و گروهی اهداف شخصی خود را دنبال کند و منافع ملی و جمعی را فدای آن سازد.

_x000D_

بر همین اساس است که راه‌اندازی سازمانی برای خصوصی‌سازی هم در نهایت منجر به دستگیری رئیس [سابق] آن، علی‌اشرف پوری‌حسینی، می‌شود. در صورتی که اگر به گفته‌های اسمیت توجه شود، در صورت عدم دخالت دولت، یک «دستِ نامرئی» فعالیت‌ها را هماهنگ می‌کند و در نتیجه، منافع جامعه تأمین می‌شود.
با این حال به نظر می‌رسد دست نامرئی در اقتصاد ایران با آن دست نامرئی آدام اسمیت تفاوت فاحشی دارد. این دست نه‌تنها موجب هماهنگی و دستیابی به منافع جمعی نمی‌شود، بلکه خود فعالان و تولیدکنندگان مختلف اقتصاد را کنار می‌زند تا منافع افراد معدودی هیچ‌گاه به خطر نیفتد.

_x000D_

رشد فروش برندهای داخلی؛ «انتخاب» یا «تحمیل»؟

_x000D_

به نظر می‌رسد در ماجرای رسوب لوازم خانگی بوش در گمرک شهید رجایی نیز همین مسئله صدق می‌کند. چنانکه پیش از این حمیدرضا غزنوی، سخنگوی انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان لوازم خانگی اعلام کرده بود ظاهراً دوسوم، یعنی ۲۸۰ کانتینر لوازم خانگی بوش از گمرک شهید رجایی ترخیص و وارد بازار شده است، اما با تکذیب این ماجرا از سوی مسئولان گمرک، او  این چنین صحبت‌های خود را اصلاح کرد: «اخبار ضد و نقیضی درباره احتمال ترخیص محموله بوش شنیده می‌شود؛ اما ترخیص آن نشان می‌دهد احتمالاً قرار است واردات لوازم خانگی آزاد شود این موضوع چراغ سبزی به واردات کالای خارجی است.».

_x000D_

اما به نظر می‌رسد این چراغ سبز به مذاق تعدادی از برندهای ایرانی لوازم خانگی خوش نیامده که فعالیت‌ها و لابی‌های خود را برای جلوگیری از ورود برندهای خارجی از مدتی پیش آغاز کرده‌اند. البته در رابطه با ورود ۴۲۰ کانتینر لوازم خانگی بوش به ایران هم هنوز دو پرسش اساسی مطرح است؛ یک اینکه این کالاها چطور در زمان ممنوعیت واردات لوازم خانگی، مجوز ورود به گمرک را گرفته‌اند و پرسش دوم به منشأ ارزی آن بازمی‌گردد.

_x000D_

به‌رغم پرداختن مکرر به این موضوع طی ماه‌های گذشته هنوز مسئولان بانک مرکزی و وزارت صمت پاسخ مشخصی به این دو پرسش نداده‌اند و آن را در هاله‌ای از ابهام گذاشته‌اند. در این بین اما برخی از تولیدکنندگان معتقدند که در زمان نبود برندهای خارجی موفق شده‌اند به خودکفایی برسند و بازار را متناسب با نیاز مصرف‌کنندگان اشباع سازند.

_x000D_

آن‌ها با اشاره به تولید بیش از ۱۵ میلیون قلم لوازم خانگی طی سال گذشته، از ظرفیت بالای خود سخن به میان می‌آورند و آن را نشانه‌ای برای بی‌نیازی از ورود برندهای خارجی قلمداد می‌کنند. این در حالی است که مصرف‌کنندگان نظر دیگری دارند و به افزایش شدید قیمت‌ها طی این مدت اشاره می‌کنند.

_x000D_

به‌ عنوان مثال فقط در یک نمونه قیمت یخچال فریزر ساید بای ساید یکی از برندها که در ابتدای سال ۱۳۹۸ در محدوده ۲۰ میلیون تومان قرار داشت، با افزایش بیش از ۲٫۵ برابری اکنون تا ۵۵ میلیون تومان هم پیش رفته است.

_x000D_

نکته جالب توجه این است که برخی برندها به بهانه حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، بخش زیادی از ارز یارانه‌ای دولت را که برای صنعت لوازم خانگی در نظر گرفته به خود اختصاص داده‌اند اما گویا میلیون‌ها دلار ارز ۴۲۰۰ تومانی هم برای ثابت نگه‌داشتن قیمت‌ها کافی نیست. البته چنین یارانه‌ای برای افزایش کیفیت محصولات نیز هزینه نشده و بسیاری از مشتریان می‌گویند از سر ناچاری و در نبود برندهای خارجی دست به چنین انتخابی می‌زنند.

_x000D_

حال با کنار هم قرار دادن این اتفاقات طبیعی است برندهایی که در نبود رقبای اصلی خود به یکه‌تاز بازار لوازم خانگی تبدیل شدند، برای خود نقش میان‌داری قائل باشد و از هر تلاشی برای جلوگیری ورود برندهای خارجی دریغ نکند. زیرا آن‌ها پیش از این تجربه واگذاری بیش از ۷۰ درصد بازار را به تولیدکنندگان کره‌ای داشته‌اند، اما حال که در نبود آن‌ها می‌توانند محصولات خود را بدون افزایش کیفیت و بهبود خدمات فروش و پس از فروش و با قیمت‌های دلخواه به مشتریان عرضه کنند، چرا باید از ورود برندهایی نظیر بوش استقبال کنند؟

_x000D_

برندهای ایرانی باید خود را آماده رقابت با خارجی‌ها کنند

_x000D_

یکی از فعالان صنعت لوازم خانگی در گفت‌وگو با «تصلا» و در رابطه با انحصارطلبی در لوازم خانگی می‌گوید: نباید اقتصاد و صنعت را به سمتی هدایت کرد که عده‌ای خواهان سهم بیشتری برای خود باشند. در ماجرای لوازم خانگی رسوب‌شده در گمرک هم بالطبع وزارت صمت، بانک مرکزی و گمرک مقصر هستند که هر روز خبر جدیدی دربارۀ آن منتشر می‌شود.

_x000D_

محمدحسین برخوردار ادامه می‌دهد: اگر از همان ابتدا این سه نهاد به طور قاطع تصمیم‌گیری می‌کردند، تکلیف یک سره می‌شد و امروز دیگر تولیدکنندگان به خود اجازه نمی‌دادند که در تصمیم‌گیری‌ها و قانون‌گذاری‌ها دخالت کنند.

_x000D_

البته به نظر می‌رسد در این زمینه محدودیت‌های قانونی نظیر منع واردات لوازم خانگی به کشور وجود دارد که تاکنون ۴۲۰ کانتینر بوش مجوز ترخیص از گمرک شهید رجایی را دریافت نکرده‌اند. این نگاه بدبینانه‌ای است که بگوییم به علت خواست و احتمالاً قدرت بالای لابی یک برند، چنین محموله‌ای پشت درهای گمرک مانده است.

_x000D_

او با اشاره به مذاکرات وین برای احیای برجام نیز اظهار می‌کند: اگر این ۴۲۰ کانتینر هم تا ابد در گمرک بمانند، دیر یا زود باید منتظر بازگشت برندهای خارجی به کشور باشیم. تولیدکنندگان ایرانی باید خود را برای هر شرایطی آماده کنند و توان رقابتی خود را بالا ببرند.

_x000D_

این برندها که سودای حضور در بازارهای بین‌المللی و حتی پرچمداری این بازارها را دارند، با شرایط کنونی سرنوشتی جز شکست نخواهند داشت.

_x000D_

وی در رابطه با انحصارطلبی در لوازم خانگی می‌افزاید: اکنون باید برندهای ایرانی به سمت ایجاد زنجیرۀ تولید بروند و خود را در تأمین قطعه از کشورهای خارجی، به‌ویژه چین بی‌نیاز کنند.

_x000D_

البته این بدین معنا نیست که باز هم یارانه‌های سنگین از دولت دریافت کرده و آن را برای هیچ هزینه کنند، بلکه باید طی برنامه‌ای مدون و بلندمدت مسیر توسعه خود را مشخص سازند. به اعتقاد برخوردار تا زمانی که سیاست‌مداران برای صنایع تصمیم‌گیری می‌کنند نباید انتظار بهبود شرایط را داشت؛ در چنین شرایطی عجیب نیست که یک یا چند تولیدکننده برای فعالان دیگر صنعت نظیر واردکننده لوازم خانگی بوش تصمیم بگیرند.

_x000D_

ادامۀ تناقض‌ها

_x000D_

_x000D_

صحبت‌های معاون فنی گمرک نیز حاکی از این است که تاکنون هیچ یک از کانتینرهای بوش از گمرک ترخیص نشده و البته کاسپین کالا دریا مجوزی هم در این زمینه دریافت نکرده است.

_x000D_

اما اظهارات مهرداد جمال‌ارونقی هم آنجایی بر ابهامات ماجرا می‌افزاید که او نیز به جریان مکاتبات وزارت صمت و بانک مرکزی اشاره می‌کند و می‌گوید: طبق استعلام صورت‌ گرفته از وزارت صمت به عنوان متولی امور و صادرکننده مجوز ورود کالا با کشور و همچنین با در نظر گرفتن حقوق مکتسبه ایجادشده برای صاحب کالا و از سوی دیگر مکاتباتی که با بانک مرکزی به عنوان تاییدکننده منشأ ارز صورت گرفت، پاسخ‌های دریافت‌شده و جمع‌بندی مستندات نشان می‌دهد که در حال حاضر هیچ مشکلی برای ترخیص کالاهای بوش وجود ندارد.

_x000D_

در واقع ابهام ماجرایی آنجایی شکل می‌گیرد که ارونقی ابتدا به عدم صدور مجوز برای ترخیص لوازم خانگی بوش اشاره می‌کند و از سوی دیگر معتقد است که هیچ مشکلی برای ترخیص این کالاها وجود ندارد. درست به مانند اظهار نظرهایی که یک بار از ترخیص دوسوم کانتینرها خبر می‌دهد، اما چند روز بعد آن را اصلاح می‌کند.

_x000D_

حال گذشته از تمام این ماجراها، قصۀ ترخیص لوازم خانگی بوش از گمرک شهید رجایی یک موضوع را بر همگان روشن ساخت و آن هم به قدرت نهان تعدادی از برندهای تولیدکننده لوازم خانگی داخل کشور بازمی‌گردد.

_x000D_

انحصارطلبی در لوازم خانگی و قدرتی که طی سال‌های تحریم و پس از اعمال قوانین محدودکننده شکل گرفته و پشت‌گرمی برای برخی از فعالان این صنعت به وجود آورده است.